Đánh giá lại việc phân hóa tổ hợp môn trong giáo dục phổ thông

Học sinh lớp 9 ở TP.HCM trải nghiệm học thử một tiết tại Trường THPT Nguyễn Hiền trước khi đăng ký nguyện vọng lớp 10. Mỗi mùa tuyển sinh, nhiều gia đình phải đối mặt với quyết định khó khăn: con mới 15 tuổi nhưng đã phải chọn tổ hợp môn ảnh hưởng đến đường học tập và xét tuyển đại học sau này. Gia đình lo lắng về việc con chọn sai, trong khi thầy cô cũng gặp khó khăn trong tư vấn tổ hợp môn cho học sinh 15 tuổi. Trên danh nghĩa, đó là 'định hướng nghề nghiệp', nhưng thực tế lại trở thành 'chọn khối thi sớm'. Phân hóa ở THPT là cần thiết, nhưng phân hóa khác với khóa cửa sớm. Khi học sinh lớp 10 chọn môn rồi kéo dài sang lớp 11, 12; khi tổ hợp môn gắn với thi tốt nghiệp và xét tuyển đại học, lựa chọn ấy trở thành quyết định rủi ro cao đối với một đứa trẻ 15 tuổi. Nếu sau một năm thấy không phù hợp, việc đổi tổ hợp thường không dễ: phải chuyển lớp, bù kiến thức, thậm chí hẫng hụt ở những môn đã bỏ. Quyền lựa chọn nếu không đi kèm quyền sửa sai sẽ thành một cái bẫy mềm. 'Hướng nghiệp' đang bị sức ép thi cử kéo lệch thành 'hướng thi'. Hướng nghiệp đúng nghĩa phải giúp học sinh hiểu mình, hiểu nghề, hiểu năng lực cần có và được trải nghiệm thế giới việc làm. Nhưng ở nhiều nơi hướng nghiệp còn mỏng, thiếu dữ liệu, thiếu tư vấn chuyên nghiệp. Khi hướng nghiệp không đủ thật, thi cử sẽ lập tức thế chỗ. Đáng lo hơn là nguy cơ học lệch được hợp pháp hóa. Một em chọn tổ hợp thiên về khoa học xã hội có thể rời xa vật lý, hóa học, sinh học; một em chọn tổ hợp thiên về tự nhiên có thể yếu dần hiểu biết xã hội, pháp luật, kinh tế, văn hóa và con người. Trong kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo (AI), điều này đi ngược nhu cầu nhân lực. Dữ liệu cần đạo đức. Thuật toán cần hiểu biết xã hội. Chính sách công cần năng lực định lượng. Kỹ thuật cần tư duy nhân văn. Giáo dục phổ thông tốt phải giúp học sinh nối các vùng tri thức lại với nhau, chứ không đẩy các em vào những đường ray hẹp quá sớm. Nếu giáo dục phổ thông tiếp tục bị dẫn dắt bởi hướng thi, học sinh sẽ học hẹp dần, bỏ bê những môn không nằm trong cửa xét tuyển. Khi ấy ai chịu trách nhiệm về nguồn nhân lực chất lượng cao trong một thời đại mà AI và kinh tế số cần những con người biết nối khoa học, công nghệ, xã hội và nhân văn? Trường lớn ở đô thị có thể mở nhiều tổ hợp; trường nhỏ, trường vùng khó, trường thiếu giáo viên tin học, công nghệ, nghệ thuật hoặc giáo viên môn tích hợp sẽ có ít lựa chọn hơn. 'Tự chọn' nhiều khi chỉ là chọn trong cái trường xoay xở được. Đã đến lúc cần một cuộc đánh giá thực chứng, độc lập và công khai về Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và sách giáo khoa. Không thể chỉ tổng kết bằng số lớp đã triển khai, số giáo viên đã tập huấn, số bản sách đã phát hành. Cần trả lời bằng dữ liệu: học sinh lớp 10 thực sự có bao nhiêu lựa chọn; bao nhiêu em đã thực hiện được những lựa chọn đó; và hiệu quả của việc thực hiện những lựa chọn đó ra sao?

Đã đến lúc cần một cuộc đánh giá toàn diện, công khai về chất lượng giáo dục phổ thông ở các vùng miền khác nhau. Các trường học đô thị thường có nhiều nguồn lực hơn để cung cấp đa dạng tổ hợp môn học, trong khi đó, các trường vùng sâu, vùng xa gặp khó khăn lớn hơn trong việc triển khai chương trình mới do thiếu giáo viên chuyên ngành và cơ sở vật chất. Điều này dẫn đến sự chênh lệch đáng kể về quyền lựa chọn của học sinh giữa đô thị và nông thôn.

Đối với những trường có điều kiện tốt, việc mở rộng tổ hợp môn không chỉ giúp học sinh có nhiều cơ hội hơn mà còn tạo ra một môi trường giáo dục đa dạng, phong phú. Tuy nhiên, đối mặt với thực tế là nhiều trường ở vùng sâu, vùng xa vẫn đang phải vật lộn để duy trì hoạt động của mình, việc triển khai chương trình mới trở nên vô cùng thách thức.

Để đảm bảo công bằng trong giáo dục, cần có chính sách hỗ trợ đặc biệt cho các trường khó khăn. Điều này bao gồm việc cung cấp nguồn lực tài chính, đào tạo giáo viên và hỗ trợ kỹ thuật để họ có thể triển khai chương trình mới một cách hiệu quả. Đồng thời, cần xây dựng các cơ chế giám sát chặt chẽ để đảm bảo chất lượng giáo dục không bị giảm sút.

Ngoài ra, việc đánh giá thực tế về Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và sách giáo khoa cũng phải bao gồm cả góc nhìn của phụ huynh. Nhiều phụ huynh lo lắng rằng con em họ đang học quá nhiều môn chuyên sâu mà không có cơ hội trải nghiệm các lĩnh vực khác, điều này có thể gây ra sự mất cân bằng trong kiến thức tổng quát và kỹ năng mềm.

Cuối cùng, việc xây dựng một hệ thống giáo dục toàn diện đòi hỏi sự tham gia của tất cả các bên liên quan: từ chính phủ, nhà trường, giáo viên, phụ huynh đến học sinh. Mỗi bên đều có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo rằng giáo dục phổ thông không chỉ là một quá trình học tập mà còn là một hành trình phát triển toàn diện cho mỗi cá nhân.

Qua đó, chúng ta có thể thấy rõ tầm quan trọng của việc đánh giá công khai và xây dựng chính sách phù hợp để cải thiện chất lượng giáo dục phổ thông trong cả nước.

Theo bài viết của XU HƯỚNG 24 (PHẠM VĂN QUỲNH)