Trong tiến trình đổi mới giáo dục phổ thông, cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật quốc gia dành cho học sinh trung học trở thành một dấu hiệu đáng chú ý. Cuộc thi này phản ánh sự chuyển dịch từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực trong bối cảnh đổi mới, sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, cuộc thi vẫn còn những vấn đề về tính trung thực và liêm chính khoa học cần có giải pháp hiệu quả.
Trước năm 2012, hoạt động nghiên cứu khoa học kỹ thuật (KHKT) của học sinh (HS) phổ thông ở Việt Nam chủ yếu mang tính phong trào, tự phát, thiếu chuẩn mực khoa học và chưa gắn với chương trình học chính khóa. Từ đó, cuộc thi từng bước hoàn thiện với hệ thống lĩnh vực đa dạng, quy trình tuyển chọn 3 cấp (trường, tỉnh, quốc gia) và cơ chế hướng dẫn bài bản.
Từ năm 2022 đến nay, trong bối cảnh triển khai Chương trình GDPT 2018, cuộc thi KHKT ngày càng gắn chặt với định hướng phát triển phẩm chất và năng lực. Hoạt động nghiên cứu KHKT trở thành một phương thức học tập, thông qua các dự án học tập (project-based learning). Tuy nhiên, cuộc thi vẫn còn những vấn đề bất cập.
Trước hết là sự chênh lệch vùng miền. Các trường ở đô thị với cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên tốt có lợi thế rõ rệt, trong khi HS nông thôn, miền núi thiếu thiết bị, thiếu người hướng dẫn và môi trường nghiên cứu. Khoảng cách này ảnh hưởng trực tiếp đến tính công bằng của cuộc thi.
Một vấn đề đáng lo ngại khác là hiện tượng làm thay. Không ít đề tài vượt quá khả năng thực tế của HS. Khi giáo viên, phụ huynh hoặc chuyên gia can thiệp quá sâu, ý nghĩa giáo dục bị bóp méo: HS không học cách nghiên cứu mà chỉ trình diễn sản phẩm.
Trước nhiều lùm xùm của cuộc thi nghiên cứu KHKT quốc gia, có ý kiến cho rằng nên bỏ cuộc thi này. Tuy vậy, vấn đề không phải là bỏ hay giữ mà là làm thế nào để trả lại đúng bản chất của nó.
Để làm được điều này, cần tách cuộc thi khỏi áp lực thi đua hành chính. Khi giải thưởng không còn là chỉ tiêu thì động cơ tham gia sẽ trở nên trong sáng hơn. Kế đến, cần chuyển trọng tâm từ sản phẩm sang quá trình. Một dự án chưa hoàn chỉnh nhưng trung thực có giá trị hơn một sản phẩm hoàn hảo nhưng giả tạo.
Cần siết chặt cơ chế kiểm chứng: bắt buộc nhật ký nghiên cứu, yêu cầu cung cấp dữ liệu thô, tăng cường phỏng vấn trực tiếp, mời chuyên gia độc lập phản biện đề tài... Ngoài ra, cũng cần minh bạch hóa vai trò của người hướng dẫn. Giáo viên và chuyên gia chỉ nên đóng vai trò định hướng, không làm thay. Mức độ hỗ trợ cần được quy định rõ ràng, và sự tham gia của các bên liên quan phải được công khai.
Cuối cùng là xây dựng văn hóa liêm chính khoa học trong nhà trường. Khi HS hiểu rằng trung thực quan trọng hơn giải thưởng, thì cuộc thi sẽ tự điều chỉnh lành mạnh.
Cuộc thi không chỉ là sân chơi mà là tấm gương phản chiếu cách chúng ta hiểu giáo dục. Nếu vẫn thi để lấy giải thì mô hình tiên tiến cũng khó hiệu quả. Ngược lại, nếu nuôi dưỡng tinh thần khoa học - trung thực là nền tảng, sáng tạo là mục tiêu - cuộc thi có thể trở thành điểm sáng. Vấn đề cốt lõi không phải HS có gian lận hay không, mà là môi trường đã đủ tốt để không có gian lận.
Trong giáo dục, bất kỳ mô hình nào nếu mất đi niềm tin xã hội đều khó tồn tại lâu dài. Nhưng điều đáng nói là những vụ việc bị phát hiện và xử lý cũng cho thấy hệ thống đang tự điều chỉnh.
Một yếu tố quan trọng khác cần được xem xét là sự tham gia của phụ huynh trong quá trình nghiên cứu khoa học kỹ thuật. Nhiều trường hợp, sự can thiệp sâu của phụ huynh không chỉ làm giảm giá trị giáo dục thực sự mà còn tạo ra áp lực lớn cho HS. Cần có hướng dẫn rõ ràng về vai trò của phụ huynh để đảm bảo họ hỗ trợ HS thay vì thay thế công việc nghiên cứu.
Ngoài ra, cần tăng cường hợp tác quốc tế trong các cuộc thi KHKT. Việc kết nối với các tổ chức khoa học quốc tế không chỉ giúp mở rộng tầm nhìn cho HS mà còn cung cấp cơ hội trao đổi kinh nghiệm và kỹ năng nghiên cứu. Điều này cũng có thể giúp giảm bớt áp lực thi đua hành chính, khi HS nhận ra rằng mục tiêu của cuộc thi là phát triển kiến thức và kỹ năng thực sự.
Đối với các trường hợp đặc biệt, cần xem xét việc cung cấp hỗ trợ chuyên môn từ bên ngoài để đảm bảo HS có đủ điều kiện nghiên cứu. Điều này không chỉ bao gồm thiết bị và cơ sở vật chất mà còn bao gồm sự hướng dẫn của chuyên gia trong lĩnh vực cụ thể.
Cuối cùng, cần xây dựng một hệ thống đánh giá toàn diện hơn cho cuộc thi KHKT. Thay vì tập trung vào giải thưởng cuối cùng, nên đánh giá quá trình nghiên cứu, kỹ năng làm việc nhóm và khả năng ứng dụng kiến thức thực tế. Điều này sẽ khuyến khích HS tập trung vào việc học hỏi và phát triển thay vì chỉ lo về kết quả.
Những biện pháp trên không chỉ giúp cải thiện tính trung thực của cuộc thi mà còn góp phần xây dựng một môi trường giáo dục toàn diện, nơi HS có thể phát triển cả năng lực cá nhân lẫn kỹ năng nghiên cứu khoa học.
Theo bài viết của XU HƯỚNG 24
Bình luận