Trong nhiều năm qua, dạy thêm, học thêm (DTHT) đã trở thành một vấn đề gây tranh luận trong giáo dục Việt Nam. Nó được xem là nhu cầu chính đáng để cung cấp kiến thức bổ sung hoặc như một biểu hiện của áp lực và lệch chuẩn. Khi trí tuệ nhân tạo (AI) thay đổi cách học và thi cử chuyển sang đánh giá năng lực, câu hỏi không còn chỉ xoay quanh việc có nên DTHT hay không mà cần nhìn nhận và tổ chức lại nó trong hệ sinh thái giáo dục mới.
Ở các quốc gia Đông Á, nơi áp lực thi cử lớn, DTHT phát triển mạnh dưới dạng trung tâm luyện thi. Trong khi đó, ở phương Tây, dạy thêm tồn tại nhưng chủ yếu mang tính bổ trợ cá nhân, không trở thành cấu trúc lớn. Điểm chung là khi giáo dục chính khóa chịu áp lực đánh giá và cạnh tranh thì nhu cầu học thêm tăng cao.
Ở Việt Nam, DTHT vừa là nhu cầu thực tế, phản ánh giới hạn của hệ thống: lớp đông, thời lượng hạn chế, chương trình nặng, thi cử cạnh tranh và tâm lý "không học thêm sẽ thua" so với bạn bè. Phía khác nhìn nhận DTHT như một biểu hiện của sự lệch chuẩn: gia tăng áp lực, tốn kém chi phí, làm suy giảm năng lực tự học và tạo ra những hệ lụy xã hội, phân hóa giàu nghèo gia tăng.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy DTHT chủ yếu vẫn xoay quanh việc truyền thụ kiến thức. PGS-TS Nguyễn Kim Sơn, Phó trưởng ban Chính sách chiến lược Trung ương, nhận định rằng DTHT chỉ là "cánh tay nối dài" của hệ sinh thái giáo dục tiếp cận kiến thức. Điều đáng nói là mục tiêu giáo dục hiện đại đã thay đổi: không còn dừng ở việc học kiến thức, mà hướng tới phát triển năng lực toàn diện cho người học.
Khoảng trống lớn nhất của DTHT không nằm ở việc "có hay không", mà ở chỗ chưa thay đổi được nội dung và phương thức phù hợp với một thế giới đang biến đổi nhanh chóng. Trong bối cảnh đó, giá trị của giáo viên không còn nằm ở việc cung cấp lời giải, mà ở các khả năng quan trọng như hướng dẫn phương pháp học, giúp HS hiểu bản chất vấn đề; phát triển tư duy độc lập và khơi gợi động lực học tập.
AI có thể thay thế phần "truyền đạt kiến thức, kỹ năng", nhưng không thể thay thế vai trò "định hướng và phát triển con người" của người thầy. Trong thời đại AI, giá trị của giáo viên nằm ở việc hướng dẫn phương pháp học, giúp HS hiểu bản chất vấn đề; phát triển tư duy độc lập và khơi gợi động lực học tập.
Việc triển khai chương trình GDPT 2018 đánh dấu bước chuyển từ đánh giá kiến thức sang đánh giá năng lực. Từ năm 2025, các kỳ thi vào lớp 10 và tốt nghiệp THPT giảm ghi nhớ máy móc, tăng vận dụng và gắn với thực tiễn. Điều này buộc DTHT phải điều chỉnh để tiếp tục tồn tại và có giá trị trong hệ sinh thái giáo dục mới.
Thứ hai, cần đẩy mạnh dạy học 2 buổi/ngày có chất lượng và tiến tới miễn phí cho HS THCS, THPT. Khi thời gian học tập trong trường được tổ chức hợp lý, HS có thể củng cố kiến thức, rèn kỹ năng ngay trong giờ học chính khóa, giảm phụ thuộc vào học thêm.
Hoạt động DTHT cần được quản lý minh bạch, bảo đảm tự nguyện, tránh biến tướng thành ép buộc. Nội dung dạy thêm phải chuyển từ luyện thi sang phát triển năng lực, giúp HS hiểu bản chất, rèn tư duy và khả năng vận dụng. Đồng thời, cần mở rộng cơ hội học tập trải nghiệm như câu lạc bộ, dự án, nghệ thuật, thể thao, STEM, lập trình để phát triển toàn diện. Công nghệ và AI nên được khai thác như công cụ hỗ trợ học tập hiệu quả.
Kết luận, DTHT không chỉ là nhu cầu thực tế mà còn phản ánh những hạn chế của hệ thống giáo dục hiện tại. Để tiếp tục tồn tại và có giá trị trong tương lai, nó cần phải thay đổi theo hướng phát triển năng lực toàn diện cho người học.
Kết luận, dạy thêm không chỉ là nhu cầu thực tế mà còn phản ánh những hạn chế của hệ thống giáo dục hiện tại. Để tiếp tục tồn tại và có giá trị trong tương lai, nó cần phải thay đổi theo hướng phát triển năng lực toàn diện cho người học.
Trước hết, việc chuyển đổi từ đánh giá kiến thức sang đánh giá năng lực đòi hỏi DTHT phải tập trung vào việc rèn kỹ năng thực tế. Học sinh không chỉ cần biết "biết gì", mà còn cần biết cách "học như thế nào". Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong nội dung và phương pháp dạy thêm, từ việc truyền đạt kiến thức sang việc phát triển tư duy phê phán, giao tiếp, hợp tác và giải quyết vấn đề phức tạp.
Để thực hiện điều này, các trung tâm dạy thêm cần tập trung vào việc thiết kế chương trình học dựa trên các kỹ năng 21 thế kỷ. Các hoạt động như thảo luận nhóm, nghiên cứu dự án, và giải quyết vấn đề thực tế có thể giúp học sinh phát triển tư duy phê phán và khả năng làm việc nhóm hiệu quả.
Ngoài ra, cần tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận công nghệ và AI một cách tích cực. Công cụ này không chỉ là phương tiện để truyền đạt kiến thức mà còn là công cụ hỗ trợ học tập cá nhân hóa. Học sinh có thể sử dụng các ứng dụng giáo dục trực tuyến để tự học, tìm kiếm thông tin và đánh giá độ tin cậy của nguồn thông tin.
Đồng thời, cần tăng cường sự tham gia của phụ huynh trong quá trình giáo dục con em mình. Họ nên được hướng dẫn cách hỗ trợ con cái phát triển kỹ năng tự học và tư duy phê phán tại nhà, đồng thời tránh áp lực không cần thiết từ việc học thêm.
Cuối cùng, chính sách quản lý DTHT cũng cần được cải thiện để đảm bảo tính minh bạch và tự nguyện. Các cơ sở giáo dục cần công khai thông tin về nội dung, phương pháp giảng dạy và mức phí, giúp phụ huynh đưa ra quyết định phù hợp cho con em mình.
Tóm lại, để duy trì vai trò quan trọng của DTHT trong hệ sinh thái giáo dục mới, nó cần phải thay đổi theo hướng phát triển năng lực toàn diện. Điều này đòi hỏi sự hợp tác giữa nhà trường, trung tâm dạy thêm và phụ huynh để tạo ra một môi trường học tập tích cực và hiệu quả cho học sinh.
Theo bài viết của XU HƯỚNG 24
Bình luận