Bối cảnh chính trị và quân sự phức tạp của Trung Đông đang chứng kiến những diễn biến căng thẳng leo thang, đặc biệt là mối quan hệ đầy nhạy cảm giữa Iran và Mỹ. Mới đây, một phái đoàn cấp cao của Iran, do Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf dẫn đầu, đã có cuộc gặp gỡ quan trọng với đại diện phía Mỹ tại Pakistan. Tuy nhiên, cuộc đàm phán kéo dài 21 giờ xuyên đêm đã không mang lại kết quả như mong đợi, phản ánh sự khác biệt sâu sắc và lập trường cứng rắn từ cả hai phía. Việc phái đoàn Mỹ rời đi vào sáng sớm ngày 12/4, với lý do phía Iran thiếu thẩm quyền chốt thỏa thuận, đã làm dấy lên nhiều câu hỏi về cơ chế ra quyết định và giới hạn quyền lực trong bộ máy lãnh đạo Iran. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã thẳng thắn cho biết các đại diện Iran cần phải "quay về Tehran, xin ý kiến từ Lãnh tụ Tối cao hoặc ai đó khác" để có thể phê chuẩn các điều khoản. Điều này một lần nữa nhấn mạnh vai trò trung tâm và sức ảnh hưởng to lớn của Lãnh tụ Tối cao trong hệ thống chính trị Iran, cũng như những thách thức trong việc đạt được thỏa thuận mang tính ràng buộc với quốc gia này. Cuộc đối đầu gay gắt giữa Iran và Mỹ, vốn đã âm ỉ trong nhiều năm, nay càng trở nên phức tạp hơn với những diễn biến mới trên bàn đàm phán, phơi bày những nhân vật chủ chốt đứng sau bức màn quyền lực của Tehran.
Trong bối cảnh căng thẳng leo thang và các cuộc đàm phán quốc tế đầy cam go, việc hiểu rõ cấu trúc quyền lực và những nhân vật chủ chốt tại Iran là điều tối quan trọng để giải mã những động thái chính sách của quốc gia này. Lãnh tụ Tối cao Iran, dù không trực tiếp xuất hiện công khai hay tham gia các cuộc họp báo, vẫn giữ vai trò trung tâm trong mọi quyết định chiến lược, từ bổ nhiệm lãnh đạo cấp cao đến việc thông qua các chính sách quốc gia. Mặc dù thông tin về người kế nhiệm Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei vẫn còn nhiều đồn đoán, đặc biệt sau những căng thẳng gần đây, nhưng rõ ràng con trai ông, Mojtaba Khamenei, đang nổi lên như một ứng viên tiềm năng với nền tảng vững chắc. Ông Mojtaba, dù trước đây không được coi là ứng viên hàng đầu, nhưng đã thể hiện tầm ảnh hưởng sâu rộng trong bộ máy cầm quyền, đóng vai trò then chốt trong các quyết định quan trọng và được cho là có lập trường cứng rắn. Nền tảng tôn giáo được trui rèn tại Qom và mối quan hệ mật thiết với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) chính là những yếu tố củng cố quyền lực và vị thế của ông. Sự ủng hộ của ông đối với các biện pháp cứng rắn trong các cuộc biểu tình năm 2009 đã khẳng định vai trò của ông như một nhà lãnh đạo kiên định, sẵn sàng bảo vệ hệ thống thần quyền. Sự kế thừa này được kỳ vọng sẽ mang lại tính tiếp nối cho Iran, nhưng với một phong thái quyết liệt, minh bạch hơn và khả năng kiểm soát chặt chẽ hơn. Tuy nhiên, những tin đồn về việc ông bị thương nặng trong một cuộc không kích và đang hồi phục bí mật đã làm dấy lên những câu hỏi mới về tương lai lãnh đạo, đồng thời cho thấy sự mong manh và nhạy cảm của vị trí quyền lực tối cao tại Iran.
Tướng Mohsen Rezaei, một nhân vật dày dạn kinh nghiệm trong cả chiến trường lẫn hoạch định chiến lược, đóng vai trò cố vấn quân sự cấp cao cho Lãnh tụ Tối cao, minh chứng cho tầm quan trọng của tư duy quân sự trong bộ máy lãnh đạo Iran. Với lịch sử từng giữ chức Tư lệnh IRGC và tham gia cuộc chiến Iran-Iraq, ông Rezaei mang trong mình tầm nhìn chiến lược sâu sắc, luôn ưu tiên sức mạnh quân sự thay vì ngoại giao. Quan điểm của ông về việc phương Tây là nguồn cơn bất ổn trong khu vực và an ninh chỉ có được khi lực lượng bên ngoài rút đi, đã định hình nên lập trường cứng rắn và nhất quán của Iran. Trong bối cảnh cuộc khủng hoảng hiện nay, ông là tiếng nói kiên định, nhấn mạnh khả năng Iran vượt qua áp lực bằng sự kiên cường và bền bỉ, thay vì nhượng bộ trong đàm phán. Sự bổ nhiệm của ông vào vị trí cố vấn quân sự cấp cao không chỉ phản ánh sự tin tưởng của lãnh đạo đối với ông, mà còn cho thấy Iran đang đặt cược vào sức mạnh quân sự và sự quyết đoán để đối phó với các thách thức từ bên ngoài. Tầm ảnh hưởng của ông Rezaei càng được củng cố khi IRGC, lực lượng nòng cốt bảo vệ chế độ, tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc định hình chính sách an ninh và đối ngoại của Iran, đặc biệt trong bối cảnh các cuộc tập kích nhằm vào giới lãnh đạo cấp cao của lực lượng này diễn ra liên tiếp.
Trong bối cảnh tình hình an ninh khu vực ngày càng phức tạp, IRGC, lực lượng vũ trang quyền lực nhất Iran, đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng, đặc biệt là sau khi nhiều lãnh đạo cấp cao của lực lượng này bị tấn công. Tướng Ahmad Vahidi, với kinh nghiệm dày dạn và sự thấu hiểu sâu sắc về IRGC, đã được bổ nhiệm làm Tư lệnh mới. Nhiệm vụ của ông Vahidi không chỉ là tái thiết bộ chỉ huy và duy trì tinh thần chiến đấu, mà còn là tìm cách đáp trả các đối thủ đã chứng tỏ khả năng tấn công sâu vào hàng ngũ lãnh đạo Iran. Là một thành viên sáng lập IRGC, ông Vahidi đã trải qua những giai đoạn hỗn loạn nhất của lực lượng này, từ đó tích lũy được kinh nghiệm quý báu về cả hệ tư tưởng lẫn cơ chế vận hành. Việc ông từng lãnh đạo Lực lượng Quds, đơn vị tác chiến đặc biệt tinh nhuệ, đã đặt ông vào vị trí trung tâm trong chiến lược khu vực của Iran, nơi các cuộc xung đột diễn ra gián tiếp và phức tạp. Tuy nhiên, với tình hình hiện tại, vai trò của ông Vahidi đã vượt ra ngoài khuôn khổ chiến lược, trở thành người giữ vững tuyến phòng thủ quốc gia trong một cuộc xung đột trực diện hơn bao giờ hết. Áp lực đặt lên vai ông là rất lớn, đòi hỏi sự quyết đoán, khả năng thích ứng và tinh thần chiến đấu cao độ để bảo vệ an ninh và chủ quyền của Iran trước những mối đe dọa ngày càng gia tăng.
Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf là một nhân vật chính trị đa tài và có khả năng thích ứng cao, thể hiện rõ qua hành trình sự nghiệp đầy ấn tượng của ông. Bắt đầu từ một người lính trẻ trong cuộc chiến Iran-Iraq, ông đã nhanh chóng thăng tiến trong hàng ngũ IRGC, từ đó chuyển sang nhiều vai trò quan trọng khác nhau như chỉ huy quân đội, tư lệnh không quân, người đứng đầu lực lượng cảnh sát và cuối cùng là Thị trưởng Tehran. Mỗi lần thay đổi vai trò, ông Ghalibaf lại mang đến một hình ảnh mới, từ người lính quả cảm, nhà kỹ trị tài ba đến nhà quản lý năng động. Dưới thời ông làm lãnh đạo cảnh sát, lực lượng này được hiện đại hóa đáng kể; còn khi làm thị trưởng, ông tập trung vào phát triển đô thị, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Việc ông được chọn làm trưởng đoàn đàm phán của Iran tại Pakistan là minh chứng cho khả năng cân bằng giữa trường phái cứng rắn và phe ôn hòa trong giới lãnh đạo Iran, hướng tới mục tiêu chấm dứt chiến sự một cách có lợi nhất cho đất nước. Các quan chức Mỹ giấu tên đã ghi nhận ông là một nhà đàm phán chuyên nghiệp, gây ấn tượng mạnh trong quá trình thương lượng. Tuy nhiên, ông Ghalibaf cũng không ngần ngại thể hiện lập trường cứng rắn khi cần thiết, như trong cuộc biểu tình của sinh viên năm 1999, khi ông ủng hộ các biện pháp mạnh tay để lập lại trật tự. Trong hệ thống quyền lực Iran, những nhân vật như ông Ghalibaf đóng vai trò kết nối thiết yếu, vừa am hiểu chiến trường, vừa nắm vững bộ máy công quyền, là cầu nối quan trọng giữa các phe phái và là biểu tượng cho sự đa dạng trong cách tiếp cận vấn đề của Iran.
Tổng thống Masoud Pezeshkian, một bác sĩ phẫu thuật tim, nhậm chức vào năm 2024 với tư cách là một tiếng nói tương đối ôn hòa, hứa hẹn tăng cường kết nối Iran với thế giới. Tuy nhiên, tại Iran, chức danh Tổng thống không phải là trung tâm quyền lực tối thượng mà luôn hoạt động song song và thường chịu sự chi phối của các định chế mạnh hơn. Thực tế này càng trở nên rõ nét trong cuộc xung đột hiện nay. Sau khi Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei bị ám sát, ông Pezeshkian đã có những phát biểu quan trọng, nhưng vai trò điều hành của ông dần mờ nhạt khi IRGC nắm giữ ngày càng nhiều quyền lực trong bối cảnh chiến sự. Trong cuộc chiến, ông đã nỗ lực cân bằng giữa áp lực từ nhiều phía, vừa phải ủng hộ nhà nước, vừa phải xoa dịu dư luận và phát tín hiệu kiềm chế. Đối với nhiều người, Tổng thống Pezeshkian đại diện cho khả năng tạo ra những thay đổi hạn chế trong khuôn khổ hệ thống hiện tại. Quá khứ của ông cũng cho thấy điều này: khi còn là nghị sĩ, ông đã lên tiếng phản đối các cuộc trấn áp và chỉ trích cách chính quyền xử lý các phong trào biểu tình. Ông không phải là người bất đồng chính kiến, nhưng cũng không giữ im lặng, thể hiện sự độc lập nhất định trong tư tưởng và hành động, dù bị giới hạn bởi cấu trúc quyền lực hiện có.
Ngoại trưởng Abbas Araghchi, một nhà ngoại giao kỳ cựu, đã đóng vai trò then chốt trong các cuộc đàm phán dẫn đến thỏa thuận hạt nhân năm 2015 với các cường quốc phương Tây. Ông Araghchi am hiểu sâu sắc về nghệ thuật thỏa hiệp, dù chính quyền mà ông đại diện thường xuyên thể hiện thái độ cứng rắn. Sự khác biệt này mang lại cho ông một giá trị đặc biệt trong đội ngũ lãnh đạo Iran. Với vai trò Ngoại trưởng, ông tập trung vào mặt trận đối ngoại, định hướng dư luận và cách thế giới nhìn nhận các sự kiện tại Iran. Trong khi nhiều quan chức cấp cao khác liên tục trở thành mục tiêu tấn công, ông Araghchi vẫn duy trì sự hiện diện trước công chúng, gửi đi tín hiệu rằng nhà nước Iran vẫn vận hành bình thường và đang khẳng định tiếng nói của mình trên trường quốc tế. Ông đang bước đi trên một lằn ranh mong manh, vừa phải thể hiện thái độ cứng rắn để làm hài lòng phe chủ chiến trong nước, vừa phải giữ được uy tín và lòng tin đối với giới ngoại giao quốc tế. Vai trò của ông là vô cùng quan trọng trong việc kiến tạo hình ảnh và định vị Iran trên trường quốc tế, đặc biệt trong bối cảnh các cuộc đối đầu và áp lực ngày càng gia tăng.
Hệ thống quản lý đa tầng của Iran, với sáu gương mặt quyền lực được phân tích, cho thấy một cấu trúc quyền lực phức tạp, nơi Lãnh tụ Tối cao đề ra định hướng chiến lược, quân đội (đại diện bởi IRGC và các tướng lĩnh) thực thi, Tổng thống đảm nhận vai trò điều hành và Ngoại trưởng là người truyền tải thông điệp ra thế giới. Quyền lực tại Iran không chỉ đơn thuần là sự nắm giữ mà còn được phân tán, thông qua thương lượng và đặc biệt là trong những thời khắc khủng hoảng, được thử thách bởi áp lực quân sự và các biện pháp phong tỏa từ Mỹ - Israel. Sự tương tác giữa các nhân vật này, cùng với những căng thẳng nội bộ và áp lực từ bên ngoài, tạo nên một bức tranh chính trị đầy biến động, đòi hỏi sự quan sát và phân tích kỹ lưỡng để hiểu rõ hơn về tương lai của Iran cũng như cục diện an ninh khu vực.
Theo bài viết của XU HƯỚNG 24
Bình luận