Trong bối cảnh ngành công nghiệp năng lượng tái tạo toàn cầu đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ, Trung Quốc, cường quốc sản xuất thiết bị quang điện, đang đối mặt với một thách thức nội tại đầy nan giải: tình trạng dư thừa công suất và cuộc cạnh tranh giá khốc liệt. Đáp lại thực trạng này, Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin (MIIT) Trung Quốc đã đưa ra một loạt các biện pháp can thiệp quyết liệt, nhằm tái cấu trúc ngành, hướng tới sự phát triển bền vững và chất lượng cao.
Những động thái mới nhất từ phía cơ quan quản lý Trung Quốc cho thấy sự nhìn nhận rõ ràng về những bất cập đang diễn ra trong ngành quang điện nước này. Cuộc họp quan trọng được tổ chức vào cuối tuần trước, với sự tham gia của các cơ quan đầu ngành như Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia, Hiệp hội Công nghiệp Quang điện Trung Quốc (CPIA), cùng với các tập đoàn năng lượng quốc doanh hàng đầu như China Huaneng Group và China Datang Corp – những đơn vị tiêu thụ chính các sản phẩm năng lượng mặt trời. Mục tiêu chính của cuộc họp này là đề ra các giải pháp chiến lược nhằm giải quyết vấn đề "cạnh tranh nội bộ khốc liệt", một hiện tượng đã đẩy các doanh nghiệp vào vòng xoáy giảm giá không ngừng, gây ảnh hưởng tiêu cực đến cả thị trường trong nước lẫn quốc tế.
Quá trình sản xuất các tấm pin điện mặt trời (solar PV) là một chuỗi các bước công nghệ phức tạp, đòi hỏi sự chính xác và quy mô lớn. Khởi đầu từ polysilicon – một dạng silicon siêu tinh khiết được tinh luyện từ cát hoặc quặng, nguyên liệu này trải qua quá trình đúc và cắt thành những lát mỏng gọi là wafer. Wafer silicon này đóng vai trò là nền tảng cho việc chế tạo các tế bào quang điện (cell). Tiếp đó, các wafer sẽ được xử lý qua nhiều công đoạn kỹ thuật tinh vi, bao gồm việc phủ các lớp vật liệu đặc biệt và tạo các mạch dẫn điện, để chuyển hóa thành tế bào quang điện. Đây chính là trái tim của tấm pin, có khả năng chuyển đổi ánh sáng mặt trời thành điện năng. Cuối cùng, hàng loạt các tế bào quang điện này sẽ được kết nối, lắp ráp và đóng gói để tạo thành một module pin mặt trời hoàn chỉnh, sẵn sàng cho việc lắp đặt và sử dụng.
Trong nhiều năm qua, Trung Quốc đã xây dựng được một vị thế gần như độc tôn trên bản đồ sản xuất quang điện toàn cầu. Theo số liệu thống kê đến năm 2024, quốc gia này chiếm giữ tỷ lệ áp đảo trong mọi khâu của chuỗi cung ứng: 93,2% sản lượng polysilicon toàn cầu, 96,6% wafer, 92,3% tế bào quang điện (cell), và 86,4% tấm pin (module PV). Không chỉ dừng lại ở quy mô sản xuất, các doanh nghiệp Trung Quốc còn dẫn đầu về công nghệ, đặc biệt là việc phát triển các công nghệ N-type tiên tiến như TOPCon, HJT và BC. Những công nghệ này không chỉ mang lại hiệu suất cao hơn mà còn được sản xuất với quy mô và tốc độ vượt xa các đối thủ cạnh tranh trên phạm vi quốc tế, củng cố thêm vị thế thống trị của Trung Quốc.
Tuy nhiên, chính sự phát triển bùng nổ và thiếu kiểm soát này đã dẫn đến một hệ lụy không mong muốn: tình trạng công suất sản xuất dư thừa trên diện rộng. Nguyên nhân sâu xa được cho là xuất phát từ các chính sách ưu đãi tràn lan mà chính quyền địa phương đã áp dụng từ khoảng năm 2020. Những ưu đãi này đã thu hút một lượng vốn đầu tư khổng lồ đổ vào ngành, khuyến khích việc mở rộng sản xuất một cách ồ ạt mà không tính toán kỹ lưỡng đến nhu cầu thực tế của thị trường. Hậu quả là sản lượng tăng vọt, đẩy giá thành phẩm giảm sâu. Trong năm 2023, giá các module điện mặt trời đã giảm tới một nửa, và tiếp tục lao dốc thêm 25% trong nửa đầu năm 2024. Tình trạng tương tự cũng diễn ra với polysilicon, khi giá mỗi tấn giảm từ mức 230.000 nhân dân tệ xuống chỉ còn 65.000 nhân dân tệ vào cuối năm 2023, tương đương mức sụt giảm hơn 70%, và tiếp tục giảm thêm 40% trong năm 2024. Điều này đã biến ngành quang điện Trung Quốc thành một chiến trường khốc liệt, nơi các doanh nghiệp buộc phải giảm giá để tồn tại, đẩy lợi nhuận xuống mức cực thấp, thậm chí thua lỗ.
Phản ứng từ thị trường quốc tế cũng ngày càng rõ rệt. Hoa Kỳ đã áp dụng các biện pháp thuế quan mạnh mẽ đối với các sản phẩm năng lượng mặt trời nhập khẩu từ Trung Quốc, nhằm bảo vệ ngành công nghiệp nội địa. Trong khi đó, Liên minh châu Âu (EU) đang tích cực đa dạng hóa chuỗi cung ứng của mình, giảm bớt sự phụ thuộc vào Bắc Kinh, tìm kiếm các nguồn cung từ những quốc gia khác để đảm bảo an ninh năng lượng và ổn định chuỗi giá trị. Những động thái này cho thấy sự lo ngại ngày càng tăng của cộng đồng quốc tế về sự mất cân bằng trong ngành công nghiệp quang điện toàn cầu, cũng như những rủi ro địa chính trị liên quan đến sự phụ thuộc vào một quốc gia duy nhất.
Trước tình hình căng thẳng này, chính phủ Trung Quốc đã chính thức phát động chiến dịch "chống involution" (anti-involution), với mục tiêu chính là cắt giảm công suất sản xuất dư thừa và chấm dứt các hoạt động cạnh tranh giá thiếu lành mạnh, phi lý. Một kế hoạch tham vọng đã được vạch ra: đến giữa năm 2025, giới chức Trung Quốc dự kiến sẽ thành lập một quỹ mua lại chiến lược. Quỹ này sẽ có nhiệm vụ mua lại và loại bỏ khoảng một phần ba công suất sản xuất polysilicon được cho là kém hiệu quả hoặc lỗi thời. Để hiện thực hóa kế hoạch này, vào tháng 12 năm 2025, một quỹ trị giá 3 tỷ nhân dân tệ đã chính thức được thành lập, nhận được sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ các nhà sản xuất năng lượng mặt trời lớn ở các phân khúc thượng nguồn, cùng với sự đồng hành của hiệp hội ngành nghề.
Song song với việc tái cấu trúc công suất, MIIT còn tăng cường hoạt động giám sát ngành thông qua việc ban hành một danh sách kiểm tra đặc biệt về tiết kiệm năng lượng. Danh sách này ban đầu nhắm vào 41 công ty hàng đầu trong ngành sản xuất polysilicon, yêu cầu họ tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về sử dụng năng lượng hiệu quả. Đồng thời, Cục Quản lý Sở hữu Trí tuệ Trung Quốc đã triển khai một chiến dịch mạnh mẽ nhằm trấn áp các hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Các biện pháp xử lý bao gồm lệnh cấm xuất khẩu đối với các doanh nghiệp vi phạm, cũng như loại trừ các sản phẩm vi phạm khỏi các gói mua sắm của các doanh nghiệp nhà nước. Mục tiêu cuối cùng của những hành động này là khuyến khích các doanh nghiệp chuyển hướng trọng tâm từ cuộc cạnh tranh về giá sang việc đầu tư, nâng cấp và đổi mới công nghệ, tạo ra giá trị gia tăng bền vững.
Cuộc khủng hoảng công suất và giá trong ngành quang điện Trung Quốc là một lời nhắc nhở về những hệ lụy tiềm ẩn của tăng trưởng nóng, thiếu quy hoạch và quản lý. Những hành động quyết liệt của MIIT và các cơ quan chức năng khác cho thấy quyết tâm của Bắc Kinh trong việc đưa ngành công nghiệp chiến lược này trở lại quỹ đạo phát triển bền vững, cân bằng và có chất lượng. Thành công của những nỗ lực này không chỉ quan trọng đối với nền kinh tế Trung Quốc mà còn có ý nghĩa sâu sắc đối với tiến trình chuyển đổi năng lượng xanh trên toàn cầu.
Theo bài viết của XU HƯỚNG 24
Bình luận